مسئله بنزین در ایران، بیش از آنکه یک چالش قیمتی باشد، بحرانی ریشه‌دار در ناترازی میان تولید و مصرف است. در حالی که تولید روزانه حدود ۱۲۰ میلیون لیتر و مصرف حدود ۱۳۵ میلیون لیتر است، دولت برای جبران این کسری، سه سناریوی جیره‌بندی، مدل کرمان و تخصیص سرانه را روی میز دارد که هرکدام پیامدهای خاص خود را به همراه خواهد داشت.

بازهم ماجرای بنزین و نگرانی مردم! اما برای فهم درست ماجرا، باید یک نکته را در ابتدا روشن کنیم. مسئله اصلی بنزین در ایران فقط قیمت نیست؛ مسئله اصلی، ناترازی میان تولید و مصرف است.

🔹بر اساس ارقام مطرح‌شده، روزانه حدود ۱۳۵ میلیون لیتر بنزین مصرف می‌شود، در حالی که تولید داخلی حدود ۱۲۰ میلیون لیتر است؛ یعنی هر روز با کسری روبه‌رو هستیم. در شرایطی که واردات بنزین نیز به دلایلی امکان‌پذیر نیست، ناچاراً این فاصله باید از طریق کاهش مصرف و کاهش نشتی‌ها جبران شود.

🔹دولت برای مدیریت این شرایط سه سناریو مطرح کرده است: جیره‌بندی، مدل کرمان و بنزین سرانه.

🔹جیره‌بندی مزیت مهمی دارد؛ اینکه بدون افزایش شدید قیمت، مصرف را سریع پایین می‌آورد. اما مشکل اساسی اینجاست که وقتی قیمت ثابت بماند و کالا کمیاب شود، قیمت حذف نمی‌شود؛ فقط شکل قیمت عوض می‌شود. قیمت واقعی ممکن است به شکل صف، اتلاف وقت، بازار سیاه، واسطه‌گری، رابطه و حتی فساد ظاهر شود. تجربه نیز نشان داده که سهمیه‌بندی می‌تواند مصرف و قاچاق را تا حدی کاهش دهد، اما اگر سهمیه کافی نباشد، بازار غیررسمی شکل می‌گیرد.

🔹ظاهرِ مدل کرمان منطقی‌تر است؛ یعنی مقدار مشخصی بنزین با قیمت یارانه‌ای در اختیار مردم قرار گیرد و مصرف بیشتر با قیمت بالاتر محاسبه شود. این روش می‌تواند مصرف اضافی را کنترل کند، اما اگر قیمت مصرف مازاد بیش از حد بالا باشد، هزینه حمل‌ونقل، تولید و توزیع کالا افزایش پیدا می‌کند و فشار تورمی به مردم منتقل می‌شود.

🔹و مدل سوم یعنی بنزین سرانه یک مزیت مهم دارد؛ یارانه را از خودرو به انسان منتقل می‌کند. کسی که خودرو ندارد نیز سهمی از یارانه بنزین خواهد داشت و کسی که چند خودرو دارد، صرفاً به دلیل داشتن خودروهای بیشتر، یارانه بیشتری دریافت نمی‌کند. اما این مدل نیز به‌تنهایی کافی نیست؛ زیرا نیاز یک راننده، یک خانواده روستایی و یک شهروند شهری یکسان نیست. ضمن اینکه تورم شدید ایجاد می‌کند.

🔹به همین دلیل، به نظر می‌رسد بهترین راه، انتخاب یکی از این سه سناریو به شکل خالص نباشد؛ بلکه باید ترکیبی از آنها را اجرا کرد: سهمیه پایه سرانه برای مردم، سهمیه ویژه و متناسب با پیمایش برای تاکسی‌ها، وانت‌ها و مشاغل ضروری، قیمت پلکانی برای مصرف مازاد و در کنار همه اینها، برخورد جدی با قاچاق. البته نیازمند یک زیرساخت فوق‌العاده قوی هستیم.

🔹نکته مهم این است که فقط نباید مصرف‌کننده را مقصر بدانیم. اگر در جایگاه‌ها و شبکه توزیع (جایگاه سوخت) و تولید (پالایشگاه) نشتی و قاچاق وجود دارد، محدود کردن سهمیه مردم به‌تنهایی مسئله را حل نمی‌کند؛ یعنی شبکه توزیع و تولید نیز کنترل و نظارت شود. راه‌حل اساسی بنزین، مدیریت مصرف و کنترل نشتی‌ها در کوتاه‌مدت و اصلاح ساختار در بلندمدت است.

✍🏻 علی محمدی

انتهای یادداشت/